Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych za przestępstwa gospodarcze

W u.o.p.z. wprowadzono formalną możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności za przestępstwa z rozdz. XXXVI kodeksu karnego osobę prawną oraz jednostkę niemającą osobowości prawnej (z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego i jej związków oraz organów państwowych i samorządu terytorialnego), a ponadto spółkę handlową z udziałem Skarbu Państwa, jednostkę samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółkę kapitałową w organizacji, podmiot w stanie likwidacji, przedsiębiorstwo niebędące osobą fizyczną lub zagraniczną jednostkę organizacyjną (art. 2 ust. 1 i 2 u.o.p.z.).

Przesłankami odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony jest zachowanie osoby fizycznej:

1) działającej w imieniu lub interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku;
2) dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez wymienioną w pkt 1 osobę;
3) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą osoby wymienionej w pkt 1;
4) będącej przedsiębiorcą
– jeżeli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu korzyść, chociażby niemajątkową (art. 3 u.o.p.z.).

Podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego przez osobę wymienioną w art. 3 u.o.p.z., zostało stwierdzone (art. 4 u.o.p.z.):

–  prawomocnym wyrokiem skazującym,
–  nakazem karnym,
–  prawomocnym orzeczeniem o zezwoleniu na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności,
–  prawomocnym orzeczeniem warunkowo umarzającym postępowanie,
–  prawomocnym orzeczeniem o umorzeniu postępowania z powodu okoliczności wyłączających ściganie sprawcy.

Ponadto podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności w razie stwierdzenia (art. 5 u.o.p.z.):
–  co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej wymienionej w art. 3 pkt 2 lub 3 u.o.p.z.;
–  co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą;
–  że organizacja działalności tego podmiotu nie zapewnia uniknięcia popełnienia czynu zabronionego, co mogłyby być osiągnięte przez zachowanie należytej, wymaganej w danych okolicznościach ostrożności przez osobę wymienioną w art. 3 pkt 1 lub 4 u.o.p.z.

Ustawa wymienia szczegółowo przypadki, w których podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności na podstawie jej przepisów (art. 16 ust. 1), a mianowicie, jeżeli osoba określona w art. 3, popełniła przestępstwo:

–  przeciwko obrotowi gospodarczemu (art. 296-306 k.k. oraz art. 308 k.k., art. 90f-90k u.dz.u., art. 38-43a ustawy z 29.6.1995 r. o obligacjach[1], art. 171 p.b., art. 303-
-305 ustawy z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej[2], art. 585-592 k.s.h., art. 33 ustawy z 29.11.2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa[3], art. 36 oraz art. 37 ustawy z 22.6.2001 r. o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym[4]);
–  przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowym (art. 37 ustawy z 29.8.1997 r. o listach zastawnych i bankach hipotecznych)[5];
–  łapownictwa i płatnej protekcji (art. 228-230 k.k.);
–  przeciwko ochronie informacji (art. 267-269 k.k.);
–  przeciwko wiarygodności dokumentów (art. 270-273 k.k.);
–  przeciwko mieniu (art. 286 i 287 k.k. oraz art. 291-293 k.k.);
–  przeciwko środowisku (art. 181-184 k.k. oraz art. 186-188 k.k., art. 34 ustawy z 11.1.2001 r. o substancjach i preparatach chemicznych[6], art. 69 ustawy z 27.4.2001 r. o odpadach[7], art. 58-64 ustawy z 22.6.2001 r. o organizmach genetycznie zmodyfikowanych[8]);
–  przeciwko porządkowi publicznemu (art. 252 k.k. i art. 253 k.k., art. 256-258 k.k., art. 263 k.k. oraz art. 264 k.k.);
–  stanowiące czyn nieuczciwej konkurencji (art. 23 i 24 u.z.n.k.);
–  przeciwko własności intelektualnej (art. 115-1181 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych[9]).

Ponadto podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności na podstawie przepisów u.o.p.z. (art. 16 ust. 2 u.o.p.z.), jeżeli osoba określona w art. 3 popełniła przestępstwo skarbowe przeciwko obowiązkom podatkowym i rozliczeniom z tytułu dotacji lub subwencji (art. 54-56 k.k.s. oraz art. 63, 65, 67, 76, 77, 82 k.k.s.), a także przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami i usługami (art. 85, 88, 89 i 92 k.k.s.).

W art. 7 u.o.p.z. w odniesieniu do podmiotów zbiorowych, przewiduje następujące konsekwencje karnoprawne:

–  obligatoryjną karę pieniężną od 2 do 10% przychodu określonego w trybie przepisów o podatku dochodowym od osób prawnych, osiągniętego w roku podatkowym poprzedzającym wydanie orzeczenia (przy przychodzie równym albo wyższym niż 1 000 000 zł) albo wydatków w roku poprzedzającym orzeczenie (przy przychodzie niższym niż 1 000 000 zł) – kara pieniężna orzeczona na tej podstawie nie może być niższa niż 5000 zł;
–  fakultatywnie środki karne w postaci przepadku: przedmiotów pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego lub które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego, korzyści majątkowej pochodzącej chociażby pośrednio z czynu zabronionego, równowartości przedmiotów lub korzyści majątkowej pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego (art. 8 ust. 1 u.o.p.z.).

Zgodnie jednak z dyspozycją art. 8 ust. 2 u.o.p.z. przepadku nie orzeka się w przypadku, gdy przedmiot, korzyść majątkowa lub ich równowartość podlegają zwrotowi innemu uprawnionemu podmiotowi.

Oprócz wyżej wymienionych sankcji można orzec wobec podmiotu zbiorowego następujące zakazy (art. 9 u.o.p.z.):

–  zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń;
–  zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego środkami publicznymi;
–  zakaz korzystania z pomocy organizacji międzynarodowych, których Rzeczpospolita Polska jest członkiem;
–  zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne;
–  zakaz prowadzenia określonej działalności podstawowej lub ubocznej;
–  podanie wyroku do publicznej wiadomości.

Orzekając karę pieniężną, zakazy lub podanie wyroku do publicznej wiadomości, sąd uwzględnia w szczególności rozmiary korzyści uzyskanej przez podmiot zbiorowy, a także społeczne następstwa ukarania (art. 10 u.o.p.z.).

Zakazy wymienione w pkt 1-5 sąd orzeka na okres od roku do lat 5. Nie orzeka się jednak zakazu prowadzenia określonej działalności podstawowej lub ubocznej, jeżeli miałoby to skutkować upadłością albo likwidacją podmiotu zbiorowego.

Postępowanie w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego wszczyna się na wniosek prokuratora lub pokrzywdzonego, przy czym jeżeli podstawą odpowiedzialności takiego podmiotu jest czyn uznany za czyn nieuczciwej konkurencji, wniosek o wszczęcie postępowania może również złożyć Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 27 u.o.p.z.). Do tego postępowania stosuje się przepisy k.p.k., o ile u.o.p.z. nie stanowi inaczej.

Podkreślić należy, że nie stosuje się w tym postępowaniu przepisów k.p.k. dotyczących oskarżyciela prywatnego, powoda cywilnego, przedstawiciela społecznego, postępowania przygotowawczego, postępowań szczególnych oraz postępowania karnego w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych (art. 22 u.o.p.z.).

Wniosek złożony przez pokrzywdzonego powinien być sporządzony i podpisany przez adwokata lub radcę prawnego i powinien zawierać (art. 29 u.o.p.z.):

–  oznaczenie wnioskodawcy,
–  oznaczenie podmiotu zbiorowego,
–  określenie czynu zabronionego, który stanowi podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego wraz z okolicznościami, określonymi w art. 3 i 5 tejże
u.o.p.z.,
–  wskazanie prawomocnego wyroku lub innego orzeczenia, zgodnie z dyspozycją art. 4 u.o.p.z., oraz wskazanie sądu lub organu, który wydał niniejsze orzeczenie,
–  wskazanie sądu właściwego do rozpoznania sprawy,
–  uzasadnienie wniosku,
–  wykaz dowodów, których przeprowadzenia domaga się wnioskodawca.

Do wniosku należy dołączyć odpis orzeczenia określonego w art. 4 u.o.p.z., wraz z uzasadnieniem, jeśli było sporządzone (art. 30 u.o.p.z.). Jeżeli w tej samej sprawie wniosek złożył prokurator i pokrzywdzony, to rozpoznaniu podlega wniosek prokuratora, natomiast sąd dopuszcza pokrzywdzonego do udziału w sprawie obok prokuratora (art. 53 k.p.k.).

Odpowiedzialność albo brak odpowiedzialności podmiotu zbiorowego na zasadach, które przewiduje u.o.p.z., nie wyłącza odpowiedzialności cywilnej za wyrządzoną szkodę, odpowiedzialności administracyjnej ani indywidualnej odpowiedzialności prawnej sprawcy czynu zabronionego (art. 6 u.o.p.z.).

Podmiot zbiorowy, który ponosi odpowiedzialność na podstawie u.o.p.z. za czyny zabronione pod groźbą kary, nie jest podmiotem jakiegokolwiek czynu zabronionego z art. 296 k.k. (art. 306 k.k.)[10].

06/01/2011 | Źródło: www.rp.pl